STAR: het langste stoomtrein traject van Nederland

Foto: Catharina Glazenburg

STADSKANAAL, MUSSELKANAAL, VEENDAM – Het STAR museum in Stadskanaal en het langste stoomtrein traject van Nederland, totaal 30 kilometer rails. U kunt met de prachtige stoomtrein reizen in Oost-Groningen. Er zijn leuke dagtochtjes en museums.

Via zijn netwerk kreeg de schrijver Pieter Palmbergen van het oorlogsboek “Onderduiken bij de bezetter” en de christelijke boeken “Volg het kompas in de hand van God” de unieke kans aangeboden om met de persvoorlichter van de Museumspoorlijn S.T.A.R., van traject Veendam –Stadskanaal – Musselkanaal, een dagje in het verleden te reizen met de stoomtrein en de bus. Dit unieke spoor traject van 30 kilometer is volledig compleet met stations en is het mooiste en het grootste van Nederland. Er zijn unieke stoomlocomotieven en dieseltjes. Alles wordt van de rails tot en met de wagons en locomotieven door een grote groep vrijwilligers onderhouden, gereviseerd en gerepareerd. Reizend in de oude trein besef ik mij ineens dat de spoorwegen die toen gebruik maakten van de stoomtreinen met zekerheid een grote afnemer waren van steenkool uit de mijnen in Limburg. Dagelijks reden er vele vrachtwagens rond om overal in Nederland steeds weer de steenkoolkelders voor de stoomtreinen te bevoorraden.

Zelfs de verdere verbinding van de trein met de bus is ook weer in ere hersteld. Deze bus is uit het verleden weer in gebruik genomen. Er zijn veel mooie dagtochtjes waarbij men zelfs bij enkele haltes kan in en uitstappen. Om al het moois te bekijken in een plaatsje dat langs de spoorlijn is gelegen, u kunt dit ook net als vroeger doen. Doorrijden met een oude bus naar de Blauwestad en Delfzijl is geen probleem. De bus uit het verleden brengt u er in aansluiting op de trein heen. Het is mogelijk om een hele dag te genieten van de natuur, het treinenmuseum, het bussenmuseum en natuurlijk ook het stationsmuseum. U zult dan treinen zien die voor de val van de Duitse muur nog dagelijks in Oost-Duitsland en Rusland rondreden. Gelukkig reden ze daar nog, daarom kon de stichting van de STAR nog mooie en unieke locomotieven aankopen.

Het begon allemaal in het jaar 1905, toen konden de eerste personen en goederen vervoerd worden tussen Veendam en Musselkanaal met de stoomtreinen. Het treinspoor was aangelegd door de NOLS, de NoordOoster Locaal Spoorweg) en de historische STAR, de Groningsch-Drenthsche Spoorwegmaatschappij, ‘Stadskanaal-Ter Apel-Rijksgrens’. Stadskanaal werd bereikbaar met het openbare vervoer per trein vanuit de richting Gieten. Later werd de verbinding van het lijnennet van de NOLS ook uitgebreidt met lijnen vanuit Emmen naar Stadskanaal – via Gasselternijveen – en de spoorlijn van Stadskanaal naar Veendam.

Stadskanaal groeide steeds verder door als een belangrijk knooppunt voor het spoorvervoer. Niet voor niets was het officieel ‘Stadskanaal Hoofdstation’. Er was een locdepot, dat voorzien was van een grote draaischijf waarop men de locomotieven kon keren, die juist weer de andere kant op moesten rijden. Er waren veel bedrijven langs deze drukke spoorlijn. Ze hadden aansluitingen voor goederenvervoer en de werknemers en bezoekers konden eenvoudig de bedrijven bereiken. Een belangrijkste grootgebruiker van de trein voor goederen en personen was bijvoorbeeld de Philips-fabriek in Stadskanaal.

Door het verbeteren van de wegenstructuur, werden er meer auto’s en vrachtauto’s aangeschaft en kwamen er meer lijndiensten met bussen, hierdoor liep het gebruik van het spoor enorm terug. De laatste personentrein van Stadskanaal naar Groningen reed in 1955. In 1990 eindigde ook het goederenvervoer. Alleen het emplacement Veendam kent nog een sporadische bediening door Railion t.b.v. DSM. Sinds 2011 rijden er wel weer personentreinen naar station Veendam vanuit de richting Zuidbroek.

Ineens kwam die dag tijdens de bijzondere treinrit veel herinnering uit mijn jeugd omhoog. Op mijn 7e verjaardag kreeg ik niet het basis pakket van Märklin van 49 gulden maar het luxe pakket van 69 gulden. Dat was zo mooi en zo uniek, voor dat geld kochten we een week boodschappen. Toen ik 11 jaar oud was kocht ik op koninginnendag zelfs nog voor slechts 10 gulden twee grote boodschappentassen vol met alles wat iemand van Märklin weg deed. Een wonder voor mij, want ik speelde er zo vaak mee opzolder, mijn kleine baan werd nu stukken groter en er waren ook nog meer huisjes bij! Gebruikt waren deze spullen niet veel meer waard. Even zoeken op internet leerde mij dat nu alleen het locomotiefje nieuw al 69,49 euro kost, 50 jaar nadat ik mijn eerste basissetje cadeau kreeg! Wie is er niet opgegroeid met de Märklin treinen.

Vuurloze stoomlocomotief voor gebieden met brand en explosie gevaar:

Op sommige fabrieksterreinen waar óf veel stoom van stationaire machines voorhanden was, óf waar brand- en explosiegevaar was, werden vuurloze locomotieven gebruikt. Door de ketel voor de helft te vullen met heet water en de andere helft te vullen met stoom, produceerde de ketel stoom zonder vuur. De vuurloze locomotief had dan een en werkcapaciteit van enkele uren.

Dit was dan volledig afhankelijk van het vermogen dat hij moest leveren voor het vervoer, waardoor men de duur van de inzet steeds moest berekenen voor elke te leveren prestatie.

In 1913 was de 6326 vuurloze locomotief aangeschaft. Deze aparte kleine locomotief is daarna nog diverse keren gereviseerd en had zelfs een nieuwe ketel gekregen, dit noemt men bij een vuurloze machine: een expansievat. Er zijn in Nederland nog meerdere van dit type vuurloze locomotieven. Deze 6326 is de enige in bedrijfsvaardige toestand. Op 3 augustus 2017 kwam deze locomotief in het STAR museum. De 6326 blijft het eigendom van een particulier.

Handige informatie over Museumspoorlijn STAR:

De nieuwe STAR – de Stichting Stadskanaal Rail – is ook bekend als Museumspoorlijn STAR.. Deze culturele ANBI stichting werd in 1992 opgericht met als doel de spoorlijn te behouden als industrieel monument van de Veenkoloniën. Er zijn veel dagen – voornamelijk in de zomer- dat er volgens een vaste dienstregeling met de stoomtrein lijndiensten zijn. De stationsgebouwen zijn in Stadskanaal, Musselkanaal en Veendam en halteplaatsen op de historische plaatsen Bareveld en Wildervank.

* Station Stadskanaal: Dit is het hoofdstation van Museumspoorlijn STAR. Hier bevinden zich ook de werkplaatsen en het museum

* Station Veendam: Het eindpunt van Museumspoorlijn STAR met aansluiting op de stoptreinen naar Groningen.

* Station Musselkanaal: Het andere eindpunt van Museumspoorlijn STAR.

U kunt dan ook bezoeken de rijtuigenloods met museum, een kolenbunker, een watertoren en het seinhuis.

De Stichting vrienden van de STAR, ook wel genaamd Museumspoorlijn STAR: De stichting is een culturele ANBI, een grote organisatie met 150 vrijwilligers en met veel diesel- en stoomlocomotieven en enkele tientallen wagens en rijtuigen.

Stichting Vrienden van de STAR, Stationsstraat 3, 9503 AD, Stadskanaal. Voor meer informatie, vragen of dienstregelingen van de stoomtreinen: info@stadskanaalrail.nl en 0599-651890 of www.stadskanaalrail.nl

De langste museumspoorlijn van Nederland is te vinden in de Gronings-Drentse Veenkoloniën. Op de stations kunt u instappen voor een reis terug in de tijd! Museumspoorlijn STAR heeft ook samen met het busmuseum in Hoogezand een mooi arrangement samengesteld. U kunt met de stoomtrein en de historische bus terug in de tijd reizen! Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd deze spoorlijn intensief gebruikt, waardoor de bezetter geen reden had om de rails te verwijderen en het vele metaal te gebruiken voor het vervaardigen van oorlogsmateriaal. Na de oorlog raakte de spoorlijn in verval, werd buitengebruik gesteld en werd niet meer vervangen door een moderne spoorlijn. Uiteindelijk werd het na veel restauratiewerk weer vanaf 1996 de unieke spoorlijn met een hoge historische waarde en een attractie waar velen elk jaar weer van hun treinreis genieten.

De auteur Jakob Been uit Ter Apel heeft een boek over de geschiedenis van het vervoer in Ter Apel met ook veel mooie afbeeldingen geschreven. In Westerwolde kunt u het boek kopen in supermarkten en boekhandels. Voor meer informatie: jbeen01@hetnet.nl .

Ingezonden door Pieter Palmbergen.

Op het beeldmateriaal op de website van RTV Westerwolde rusten auteursrechten.